archivo del blog

domingo, 24 de abril de 2022

Esfinge

 


Edipo y la esfinge es un cuadro del pintor Gustave Moreau, realizado en 1864,
que se encuentra en el Museo Metropolitano de Arte de Nueva York.

Esta pintura de Gustave Moreau, con la esfinge prácticamente apoyada sobre los genitales de Edipo, casi como una roca más de las que conforman el paisaje en el que se encuentran, conecta directamente con la idea de Freud acerca del rechazo de lo femenino, que él designaba como una roca, tanto en la mujer como en el hombre (en la mujer como envidia de pene en el sentido de verse siempre en inferioridad de condiciones con respecto al hombre, y en el hombre cuando asume que la actitud pasiva hacia otros varones es sinónimo de castración o falta de virilidad). La roca es como esos recuerdos ignorados que tienen un gran poder de permanencia y que, como los sueños, prosperan en la oscuridad, sobreviviendo durante décadas en las aguas profundas de nuestra mente y la de nuestros antepasados.

En muchas de las reivindicaciones feministas actuales lo que se vislumbra más bien es un profundo rechazo de lo femenino y por ende del enigma que simboliza la esfinge, el misterio insondable de lo femenino, un enigma que se reactualiza constantemente a través de los siglos. Las posiciones que adopta parte del feminismo moderno imposibilitan el encuentro y afianzan la dualidad, en oposición a la información que nos da la sabiduría sagrada con la trinidad o la vesica piscis y su camino hacia la unidad, esa figura que se conforma cuando 2 círculos comparten un radio.

La tragedia de nuestros días es que ningún rey está dispuesto a enfrentarse, como Edipo, al debate entre el deseo de conservar el poder y el conflicto de enfrentar la verdad de su historia, que pasa inevitablemente por la herida (la herida de la luz). La solución de Edipo en nuestros tiempos hubiera sido matar o desterrar a Creonte, un enemigo externo (que ni siquiera era externo, porque era su tío/cuñado) para evitar así enfrentarse al dolor de la verdad, y para evitar también enfrentarse a lo desconocido, a lo extraño que simboliza lo femenino y que nos obliga a inventarnos con cada nueva dificultad.

Como bien expresa Francoise Dolto

“La humanidad se ha lanzado a la carrera destinada a evitar la muerte corporal del individuo. ¿Qué ser humano no lo suscribiría? Pero ha llegado la hora en que es otra la muerte que amenaza al hombre civilizado: la del sentido de su vida y de su muerte, del sentido de su deseo, que es comunicación creadora, fuente de alegría viviente. Sin alegría, que es brote surgido de corazón a corazón por los intercambios de lenguaje sutiles de la comunicación, la comunicación creadora no es más que mortal funcionamiento de cuerpo a cuerpo, devenido cosa contra cosa. La simbolización aleja progresivamente al sujeto del recurso al placer del cuerpo a cuerpo, que eclipsa la relación de sujeto a sujeto."

Esta idea del cuerpo consumidor y consumido nos transporta de lleno a esa zarza ardiente que en la Virgen María no se consume, ya que en ella se trata del fuego divino, el que ha atravesado la oscuridad de la herida y por eso la misma llama que antes consumía, quemaba y vampirizaba ahora arde sin consumir, es la llama del deseo que encuentra la mediación de la palabra y su valorización humanizante, en ella germina el amor y la libertad divinas.

Francoise Doltó analizó los Evangelios a la luz del psicoanálisis, al igual que estudió el psicoanálisis y la educación siguiendo las exigencias evangélicas. Incluso se podría pensar que su concepción del sujeto humano, dotado de deseo y de lenguaje, enlaza con la de los pedagogos humanistas del siglo XV y XVI y su fervor cristiano. Su lectura es dolorosa, con ella te sumerges en la oscuridad más profunda (de la que muchos hablan pero a la que no muchos te acompañan) de una manera que solo es posible a través del corazón. Resulta fascinante comprobar que el misterio de lo femenino está también en la lectura de las sagradas escrituras. En ellas está también el enigma, el misterio, lo que no se dice directamente, el velo o lo imposible de definir y de conocer, lo femenino sagrado que tanto incomoda en la actualidad puesto que el racionalismo capitalista se sustenta precisamente sobre el ideal del “todo es posible” o el “para todos” provocando una dejación de las responsabilidades de cada ser humano, el desprecio de lo femenino genera sujetos, en el mejor de los casos, culpables y en el peor, cínicos o autistas en relación a su propio goce.



martes, 19 de abril de 2022

Penamaior

  

Ábside da iglesia conventual de Santa María de Penamaior

Reliquia do Lignum Crucis de Santa María de Penamaior

En terras do concello de Becerreá, no val dunha das ladeiras da serra do Pico atopamos o mosteiro de Sta María de Penamaior, cunha igrexa que constitue un fermoso exemplo do románico do século XII en Galicia. Tanto a beleza do verde deste escondido e aillado val no que se sitúa, como as historias e lendas que o relacionan coa Orde do Temple e mesmo con prácticas de tortura (entre os seus muros atopouse algunha técnica de castigo medieval) confirenlle ao conxunto un halo de misterio e beleza singulares.

Hoxe en día parece estar únicamente habitado por un conxunto de vacas que pacen tranquilamente ao seu caron e que nos observan de maneira inquietante cando nos acercamos a visitalo. Unha estampa nada casual, pois atendendo a etimoloxía do propio topónimo do concello onde se asenta é posible tamén achegarnos á mirada destas vacas e os seus becerros (cría da vaca que non pasa dos dous anos). Joseph M. Piel dinos que a palabra becerro xunto con bácoro (cerdo pequeno) poderían ter a sua orixe nun dos varios idiomas indíxenas falados no territorio da antiga Gallaecia, anteriormente á sua romanización. Ambos animais foron moi valiosos dende o punto de vista material, polo seu poder de garante económico, pero tamen valiosos no seu aspecto afectivo, compoñente ausente ou menos pronunciado nos términos homólogos latinos tomados ao idioma triunfante do vencedor romano (según a teoría deste autor). En especial con respecto ao becerro e a vaca, este valor afectivo debeu ser importante, pois ainda en época de meus pais non se adoitaba comer esta carne, estando destinada unicamente á súa venta (incluso en epocas de escasez alimentecia).

Outro aspecto misterioso desta igrexa témolo no tímpano da súa fachada, na que vemos representada unha escena onde aparecen un cabaleiro con escudo e lanza, un cabalo sen xinete e unha frondosa árbore na que se aloxan paxaros nas súas ramas, no centro unha cruz decussata ou de Santo André (representa o martirio do santo crucificado nunha cruz en forma de aspa). Ao outro lado da cruz un león e o nome do escultor (ou mestre de taller) e o tempo no que foi realizado.

Algúns autores, recentemente, teñen vinculado esta representación cunha historia do ciclo artúrico, concretamente a novela cabeleresca “Yvain, o Cabaleiro do León” escrita por Chrétien de Troyes. Nela cóntase como Calogrenant -primo de Yvain- atopa unha fonte máxica e dinlle que se verte as súas augas nunha pedra grande, pode quedar exposto a moitos perigos, incluíndo unha terrible tormenta, pero tamén acontecementos marabillosos. Cando o fai, unha tormenta destrúe os cultivos e mata ás persoas do lugar. Pero entón, a marabilla sucede: moitas aves de cancións melodiosas póusanse na árbore, e de súpeto, un cabaleiro loita contra Calogrenant e vénceo. Yvain decide vingar ao seu primo morto. Chega ao castelo, mata ao seu dono e namórase de Laudine, a viúva, casa con ela, pero logo convencido por Galván, volve ás súas aventuras.
Yvain vaga polo bosque, achando un león que está a combater contra un dragón. Decide axudar ao león e salvalo. Como agradecemento, o león queda ao seu lado, polo que se chamará a partir de agora o Cabaleiro do León e ambos vivirán unha serie de aventuras que co tempo van ensinar a Yvain o verdadeiro significado da honra, a amizade e o amor. Certamente os elementos do relevo do tímpano puidesen ter relación con esa historia.

Situado nunha das ramificacións do Camiño de Santiago, moitos peregrinos paraban neste mosteiro para visitar a imaxe da Virxe das Abarcas e a reliquia do “Lignum Crucis” traída polos monxes dende terras lonxanas, famosos ambos polas suás dotes curativas. Entre cualidades curativas e métodos de tortura, ainda despois de tantos séculos da súa construcción resulta tanxible (que pode ser percibido pero tamén tocado) este valor sagrado do lugar onde se asenta e incluso dos animais que o habitan. Coma se todo o que aquí atopamos nos fixera viaxar no tempo e no espacio hacia un lugar no que máis ben estes conceptos se diluen ou desaparecen.

martes, 5 de abril de 2022

Árbore




O carballo representa o lugar onde brota ou xermina case toda a sacralidade en Galicia, e de maneira especial as carballeiras. Non che é unha árbore calquera e todo aquel que teña estado nunha carballeira poderá intuir perfectamente o valor sagrado deste lugar.

O carballo é a árbore da luz, non solamente porque nel podes atopar a rama de ouro que che permitirá atravesar o inframundo con seguridade, parece lóxico que seña o carballo a árbore máis representativa de Galicia, terra que fai fronteira co alén, o mundo dos mortos, e para o cal hai que estar convenientemente preparado. Pero é que ademáis o home deuse conta moi pronto de que o carballo atraía de maneira particular ao raio, cousa que tamén lle procurou un carácter divino a esta árbore, xa que o raio é símbolo de bendición, como case todo o que cae do ceo e que ten esa capacidade de abrir unha semente de luz enterrada no fondo do ser humano.

A árbore vinculase especialmente co simbolismo da cruz, conta a lenda que a madeira coa que foi feita a cruz do martirio de Cristo procedía da árbore da ciencia situada no xardín do Edén. E do mesmo xeito que atopamos na cruz o simbolismo invertido da cruz de Pedro, martirizado cabeza abaixo, na árbore parecería que ainda se fai máis evidente este simbolismo do invertido, do reflexo, en tódolos seus significados, tanto como aquilo que reproduce, amosa ou pon de manifesto outra cousa, como o de escintileo, brillo ou fulgor, que nos transporta a esas mazás de ouro do xardín das Hespérides e que relacionan a árbore coa luz e o fulgor do sol. Vida e luz poderían ser case que sinónimos, bastante extendido está este simbolismo do alumeamento ou o dar a luz.

Antigamente, os templos levantábanse en lugares nos que xa previamente se daban unhas condicións específicas que facilitaban o encontro coa divinidade. Hai estudios que falan acerca da orixe etimolóxica do topónimo da Ribeira Sacra e dinnos que quizás o nome fixera referencia aos "robledales" e non á ribeira. A árbore parece reunir en si mesma esa idea de “o que é arriba é abaixo”. As súas raíces son como ramas e as súas ramas como raíces, pero cal é o reflexo de cal?

As cualidades da árbore están especialmente vinculadas coas da visión, pois en certa medida o invisible da árbore faise patente a través da sua parte visible e parecera que, sendo a mesma, ten o poder de facernos ver, cada vez que a miramos, diferentes árbores. Tampouco é casual que fora sentado ao pé dunha árbore como Buda alcanzou a iluminación.

No libro da Apocalipse de San Xoán podemos ler estas palabras:

" Eu son a raíz e a descendencia de David, o luceiro resplandecente da mañá.»

Este vínculo de Cristo coa raíz evocanos á orixe e o principio da vida, o principio polo cal crece e brota a vida, un principio oculto (ou olvidado)… e por iso é que tantas veces olvidamos tamén que unha árbore non é solamente o que vemos en apariencia, do mesmo xeito que olvidamos tras a caída da alma e de ter bebido das augas do río Leteo. Tamén a semente cae na obscuridade da terra para xerminar e dar fruto.

É curiosa a dualidade entre as dúas árbores do paraíso, como se éstas foran novamente unha o reflexo da outra, como si a árbore do coñecemento fixera referencia máis ben á apariencia de coñecemento e a tentación que podería supoñer deixarse seducir pola crenza de que seña éste o verdadeiro coñecemento: o que divide o mundo entre ben e mal. A árbore da ciencia é por tanto un perigo (por ser un reflexo e non a verdadeira) á vez que un camiño para chegar á verdade. E a pesar de que non había ningunha prohibición no Edén con respecto á árbore da vida, a tentación do coñecemento do ben e do mal impediu ao ser humano acceder á verdade.