Escudo do Reino de Galicia, exposto no museo catedralicia de Lugo. Hoc hic Mysterium fidei firmiter profitemur, é o lema latino que aparece no escudo do Reino de Galicia que no século XVIII faise presente tamén no escudo da cidade de Lugo. A súa traducción é "Aquí confesamos firmemente este misterio de fe", en alusión á presencia do corpo de Cristo no Santísimo Sacramento, exposto permanentmente no altar maior da Catedral.
Lugo é, seguramente, a cidade que mellores testemuñas nos ofrece para comprender as orixes da lenda xacobea. Máis que nada por ser a cidade con máis historia de toda Galicia, sede episcopal dende o século I. Conta a lenda que foi precisamente un discípulo de Santiago (san Capito), o primeiro bispo de esta importante sede metropolitana romana e sueva. No século VIII, o bispo Odoario reformou a primitiva igrexa lucense, con tan bo resultado que fascinou ao rei Alfonso II, e inspirouno para construir a primitiva catedral ovetense, onde ainda se conserva obra prerrománica. Foi tamén este rei quen mandaría construir a primeira igrexa en honra aos restos do Apóstolo Santiago, tras ser informado do achado do eremita Pelaio, e tamén o primeiro peregrino que viaxaría dende Oviedo a Compostela dando lugar a ruta que hoxe se coñece como Camiño Primitivo.
E, ao igual que sucede coa historia da sede episcopal, tamén a historia do privilexio do Santísimo Sacramento afúndese na noite dos tempos, moi probablemente ambos se remonten aos días do rei suevo Teodomiro. Non parece casual, tampouco, que seña a cidade de Lugo a única que rinde homenaxe, cada ano, ao Antigo Reino de Galicia. O domingo seguinte ao Corpus Christi, ten lugar en Lugo un acto relixioso e institucional centenario no que participan representantes das antigas sete capitais do Reino de Galicia, representadas tamén (ademáis do Santo Caliz) no escudo de Galicia: A Coruña, Lugo, Ourense, Santiago, Mondoñedo, Betanzos e Tui. Nesta celebración faise unha ofrenda ao Santísimo e unha posterior procesión pola cidade.
As orixes deste privilexio do Santísimo Sacramento en Lugo remontánse ao reino suevo e a un momento histórico no que o cristianismo estableceu unha diferenciación clara con respecto a gran cantidade de herexías que xurdiron nos seus inicios. Hoxe o valor desta diferenciación teolóxica que pon límites entre o que debe ser considerado sagrado e o que non, carece de importancia para a gran maioría da xente, sen embargo son as claves do misterio da Revelación que conforman o núcleo a partir do cal unha tradición pode considerarse viva e capaz de favorecer o desenvolvemento de todas as producións de artesanía e folclore que xurden no seu interior, esas que hoxe tratánse de rescatar de forma aillada, pero que solamente foron posibles gracias ao centro hierofánico espiritual propiamente cristiano.
A sede catedralicia de Lugo danos a seguinte información acerca das orixes do Santísimo Sacramento:
La tradición de la exposición constante del Santísimo Sacramento en el Altar Mayor de la Catedral de Lugo aparece reflejada en los documentos conservados en el Archivo de la Catedral de Lugo. En el año 1619, el prelado Alonso López Gallo, afirmaba haber visto unos papeles, y privilegios, en la mesa obispal que confirmaban que en la iglesia de Lugo se habían celebrado varios concilios, y en especial uno “en tiempos de Theodomyro Rey de los Suebos en que se abia extirpado la herejía contra los Priscilianistas que negaban la verdadera Real y permanente existencia de nuestro Señor Jesucristo devajo de las species consagradas fuera del usso dellas; y que era tradicion antiquísima degen memoria desta dicha extirpación quedo desde entonces descubierto en el Altar Mayor el Santísimo Sacramento de la Eucharistía”.
En 1669, con motivo de la solicitud del donativo por parte del Cabildo de Lugo, Juan Pallares Gayoso incluía en su memorial: “ay mas de Mill y nobenta Años (en el Sentir mas avaro) que en el Altar de ssu Capilla mayor, goza este Nobilissímo Reyno, la Verdadera y Real presençia de nuestro Redemptor Sacramentado, continuamente, día, y noche Patente”, pocos años después, en 1696, el obispo de Lugo Miguel de Fuentes confirmaba que “Divina Magestad Sacramentado que esta dia y noche patente en el altar mayor desta santa iglessia desde que en ella se zelebro en tiempo del Rey Theodomiro el concilio en que se condeno la Heregia de los Priscilianistas”, refiriéndose de nuevo al siglo VI.
Los documentos del archivo de la Catedral de Lugo del siglo XVIII, relacionados con los obispos de la diócesis, continúan confirmando la tradición lucense sobre la exposición del Santísimo Sacramento, así Manuel Santa María Salazar, obispo de Lugo hasta 1732, exponía que “fundada la dicha Yglesia por el Apostol Santiago, y dejado por primer Obispo al glorioso San Capito Martir, y que aviendose zelebrado diferentes concilios en ella, y en especial uno el año de mill, y ciento reinando Theodomiro Rey de los Suevos, en que se extirpó la heregia de los Priscilianistas, que negaban la verdadera real, y permanente existencia de Nuestro Señor Jesuchristo devajo de las especies consagradas”.
En 1969, con la conmemoración a nivel nacional de la Ofrenda del Reino de Galicia en su 300 aniversario, se incluyó una nota histórica en el B.O.E. que exponía: “El alto valor espiritual que entraña el privilegio desde el siglo VI de disfrutar de la exposición perpetua y continua del Santísimo Sacramento y la recordación del compromiso del Antiguo Reino de Galicia para el sostenimiento del Culto”.
Corazón espiritual da catedral de Lugo, o excepcional privilexio consiste en que durante 24 horas o Corpo de Cristo permanece custodiado no altar por unha chama sempre encendida e un grupo de fieis adorándoo. Excepcional é tamén a devoción dos lucenses, que ainda hoxe acuden a rezar de forma continua, e que otorgan a esta catedral unha verdadeira espiritualidade ausente na gran maioria de catedrais tomadas pola turistificación.
Según as investigacións de Héitor Picallo, a primeira representación do brasón do Reino de Galicia que se coñece ata hoxe, aparece nunha copia facsimilar do rolo de armas inglés Segar’s Roll do ano 1282 onde se inclúen máis de douscentos escudos heráldicos europeos e, entre eles, o do Reino de Galicia. Héitor Picallo asegúranos que se descoñece, pola falta de documentación e as sucesivas remodelacións arquitectónicas, se a simboloxía do escudo xa estaba presente antes da aparición do Segar’s Roll no 1282. Para o estudoso de Cuntis, sen dúbida ningunha, algo tiña que existir. “Galicia era no século XII e incluso no XIII moi importante en Europa a nivel cultural, relixioso e comercial. Nos portos de Galicia era moi importante a comunicación cos Países Baixos e Inglaterra, por exemplo. Esa era a nosa grande autoestrada e polo tanto era lóxico que nós tivésemos un emblema que nos identificase”, subliña. Consideramos, como Héitor Picallo, que esta importancia das rutas marítimas de comunicación con todo a cuadrante occidental das das Illas Británicas a e costa atlántica francesa foron a clave do surximento da lenda xacobea. Unha lenda que non foi forxada por historiadores modernos, e polo tanto non fai referencia a feitos, senón a tradicións; o que debemos buscar nesta lenda son precisamente as ramas da tradición que o cristianismo rescata con ela, pois é así como toda tradición verdadeira acomódase aos tempos, mantendo todo o que debe ser conservado da anterior. A importancia teolóxica de Santiago desenvolveuse na Idade Media, o desenvolvemento teolóxico deste terceiro discípulo máis importante de Xesús foi tardío, pois foi nese momento no que o cristianismo confluíu cunha rama espiritual da tradición á altura das que recolleran xa os seus compañeiros apóstolos, Juan e Pedro. As lendas cristiás xacobeas da Idade Media nacen nos conventos benedictinos, especialmente despois da fusión, realizada por Witiza (abade de Aniano), dos monxes de san Benito cos de san Columbano, coma se o tesouro lendario fose confiado á custodia destes últimos e entregado así á cristiandade. San Columbano fora un monxe misioneiro irlandés dos máis distinguidos que chegara á Galia a finais do s. VI xunto con 12 discípulos. Difundiu entre os francos a regra monacal céltica e fundou varios mosteiros en Francia, Suíza e Italia, levando a cabo unha intensa labor misioneira. É neste momento no que se produce a asimilación cunha importante rama tradicional na que confluían as tradicións celtas de Occidente. Así como Juan recollera a tradición gnóstica oriental, Pedro a tradición xudea, e Pablo a greco-romana pagá, Santiago recollerá unha importante rama iniciática do Occidente. E Galicia foi, por tanto, o lugar xeográfico e estratéxico no que se forxou dito encontro, no extremo da fin do mundo e a entrada ao mundo dos mortos, completando así os puntos de contacto do compás que traza unha circunferencia tomando como centro a Xerusalén, terra dos vivos. A cosmovisión medieval otorgou á periferia esa comprensión espiritual e simbólica pola cal ésta se converte nun reflexo do centro, os dous puntos aparentemente máis distantes entre sí, son os que no fondo, máis se tocan. A cosmovisión medieval non trataba de converter o periférico en central, senón que outorgaba á periferia toda a súa importancia transformadora e particular, esencialmente derivada do centro.Non é casual, por tanto, que o sagrado Caliz seña símbolo desta unión entre a tradición celta e a cristiana. Pois foi precisamente neste elemento onde se teñen unificado dúas ramas simbólicas, por un lado o Graal da tradición celta, e por outro o sagrado Caliz cristiano. O Graal representa un obxecto místico, misterioso, segredo, receptáculo de sabedoría ou sangue sagrado, asimilable tamén ao corazón, por ser centro espiritual a partir de onde emana a tradición. Antes da cristianización, os relatos celtas describían caldeiros máxicos capaces de resucitar guerreiros, prover alimento inesgotable ou outorgar coñecemento prohibido. Este caldeiro era un obxecto de poder, similar ao Graal.
O Graal é o símbolo máximo da procura do misterio, o seu fundamento último está en non entender, é dicir, no baleiro que conserva para poder ser enchido. Por iso o Graal nunca aparece, por iso séguese buscando sempre. No ciclo artúrico temos a máis cristiá das manifestacións da literatura e da poesía celta. O que debía conservarse duns foi, dalgunha forma, incorporado aos outros. Son elementos de orde propiamente iniciática que, dende entón, son parte integrante do esoterismo cristián. Hai algo que foi apartado, perdido do mundo, e iso é o que simboliza o Graal, a dimensión esotérica, o centro que foi apartado do mundo, esa falta, esa ausencia do sacro xustifica a procura dos cátaros, dos templarios, dos cabaleiros, e de todo ser humano que sexa quen de soportar ese baleiro. O Graal maniféstase como un elemento cuxa carga simbólica aumenta canto máis se afasta, de aí a enorme riqueza literaria que se orixinou ao redor da súa procura.
Unha das ramas do relato lendario do Graal narra que a mesma copa na que Xesucristo realiza a transubstanciación durante a última cea, sería a que despois José de Arimatea usaría para recoller o sangue (símbolo de vivificación) e a auga (símbolo de purificación) que brotaron da ferida feita pola lanza no costado de Cristo, durante a súa crucifixión. O misterio da Eucaristía cristiá dinos que pola revelación de Cristo, a mente pode chegar a saber que a substancia foi transformada, e que por tanto os accidentes, é dicir o pan e o viño que vemos cos nosos ollos, son en verdade o alimento espiritual que nos ofrece Cristo. Ese alimento espiritual é o mesmo ao que fai referencia cando di que “non só de pan vive o home, senon de toda palabra que sae da boca de Deus”. A substancia que fai de nós ser o que somos non é unha suma de células conformando un corpo, senón algo que as transcende. Hai, ademáis, unha interpretación popular que suxire que "Graal" provén do francés antigo "sang real" (sangre real), referíndose á descendencia de Cristo, vinculando o obxecto coa sangue e non soamente coa copa. Na tradición francesa a copa vincularase con María Magdalena, quen traslada no seu útero o sangue real. Será a idea do principio feminino, aquel no cal se verte o sangue orixinario, o que derivará na tradición francesa no culto a María Magdalena e á Virxe María. Por outro lado, non deixa de ser curioso que José de Arimatea, conector coa lenda británica, seña irmán da Virxe María, conectora coa lenda na sua vertente francesa. Ambos irmáns serven de vehículo conector entre oriente e occidente.
Guenon cita a orixe do concepto de Graal nun xeroglífico exipcio, onde aparece o símbolo do corazón representado por unha copa. Tamén se cre que existiu unha conexión directa entre o primeiro cristianismo irlandés e a arte bizantina dos mosteiros de Exipto. É notable a influencia oriental que se observa nos manuscritos celto-cristiáns, onde quedan patentes as influéncias da arte copta. A relación do Graal co simbolismo do corazón exprésaa Guénon de maneira maxistral.
En uno de sus últimos artículos (“Regnabit”, junio de 1925) (2), L. Charbonneau-Lassay señala con mucha razón, como vinculada a lo que podría llamarse la "prehistoria del Corazón eucarístico de Jesús" la leyenda del Santo Grial, escrita en el siglo XII, pero muy anterior por sus orígenes puesto que es en realidad una adaptación cristiana de muy antiguas tradiciones célticas. La idea de esta vinculación ya se nos había ocurrido con motivo del artículo anterior, extremadamente interesante desde el punto de vista en que nos colocamos, intitulado "Le Coeur humain et la notion du Coeur de Dieu dans la religion de l'ancienne Égypte" (noviembre de 1924) (2), del cual recordaremos el siguiente pasaje: "En los jeroglíficos, escritura sagrada donde a menudo la imagen de la cosa representa la palabra misma que la designa, el corazón no fue, empero, figurado sino por un emblema: el vaso. El corazón del hombre, ¿no es, en efecto, el vaso en que su vida se elabora continuamente con su sangre?" Este vaso, tomado como símbolo del corazón y sustituto de éste en la ideografía egipcia, nos había hecho pensar inmediatamente en el Santo Grial, tanto más cuanto que en este último, aparte del sentido general del símbolo (considerado, por lo demás, a la vez en sus dos aspectos, divino y humano), vemos una relación especial y mucho más directa con el Corazón mismo de Cristo.
En efecto, el Santo Grial es la copa que contiene la preciosa Sangre de Cristo, y que la contiene inclusive dos veces, ya que sirvió primero para la Cena y después José de Arimatea recogió en él la sangre y el agua que manaban de la herida abierta por la lanza del centurión en el costado del Redentor. Esa copa sustituye, pues, en cierto modo, al Corazón de Cristo como receptáculo de su sangre, toma, por así decirlo, el lugar de aquél y se convierte en un como equivalente simbólico: ¿y no es más notable aún, en tales condiciones, que el vaso haya sido ya antiguamente un emblema del corazón? Por otra parte, la copa, en una u otra forma, desempeña, al igual que el corazón mismo, un papel muy importante en muchas tradiciones antiguas; y sin duda era así particularmente entre los celtas, puesto que de éstos procede lo que constituyó el fondo mismo o por lo menos la trama de la leyenda del Santo Grial. Es lamentable que no pueda apenas saberse con precisión cuál era la forma de esta tradición con anterioridad al Cristianismo, lo que, por lo demás, ocurre con todo lo que concierne a las doctrinas célticas, para las cuales la enseñanza oral fue siempre el único modo de transmisión utilizado; pero hay, por otra parte, concordancia suficiente para poder al menos estar seguros sobre el sentido de los principales símbolos que figuraban en ella, y esto es, en suma, lo más esencial.
Sobre a relación entre o libro e o Graal como portador dun coñecemento que non resulta de fácil asimilación e por tanto non está ao alcance de calquera, tamén nos fala René Guénon:
Por una de esas asimilaciones verbales que a menudo desempeñan en el simbolismo un papel no desdeñable, y que por otra parte tienen quizá razones más profundas de lo que se imaginaría a primera vista, el Graal es a la vez un vaso (grasale) y un libro (gradale o graduale).
En ciertas versiones, ambos sentidos se encuentran incluso estrechamente vinculados, pues el libro viene a ser entonces una inscripción trazada por Cristo o por un ángel en la copa misma. No nos proponemos actualmente extraer de ello ninguna conclusión, bien que sea fácil establecer relaciones con el "Libro de Vida" y ciertos elementos del simbolismo apocalíptico.
Sobre a lenda do graal en relación ao Santo Caliz de Cebreiro temos falado tamén noutra entrada.
Entradas relacionadas: