En terras do concello de Becerreá, no val dunha das ladeiras da serra do Pico atopamos o mosteiro de Santa María de Penamaior, cunha igrexa que constitue un fermoso exemplo do Románico do século XII en Galicia. Tanto a beleza do verde deste escondido e aillado val no que se sitúa, como as historias e lendas que o relacionan coa Orde do Temple confirenlle ao conxunto un halo de misterio e beleza singulares.
Hoxe en día parece estar únicamente habitado por un conxunto de vacas que pacen tranquilamente ao seu caron e que nos observan de maneira inquietante cando nos acercamos a visitalo. Unha estampa nada casual, pois atendendo a etimoloxía do propio topónimo do concello onde se asenta é posible tamén achegarnos á mirada destas vacas e os seus becerros (cría da vaca que non pasa dos dous anos). Joseph M. Piel dinos que a palabra becerro xunto con bácoro (cerdo pequeno) poderían ter a sua orixe nun dos varios idiomas indíxenas falados no territorio da antiga Gallaecia, anteriormente á sua romanización. Ambos animais foron moi valiosos dende o punto de vista material, polo seu poder de garante económico, pero tamen valiosos no seu aspecto afectivo, compoñente ausente ou menos pronunciado nos términos homólogos latinos tomados ao idioma triunfante do vencedor romano (según a teoría deste autor). En especial con respecto ao becerro e a vaca, este valor afectivo debeu ser importante, pois ainda en época de meus pais non se adoitaba comer esta carne, estando destinada unicamente á súa venta.
Becerreá foi unha histórica terra de paso, por ela discorría a vía romana que desde Asturica Augusta (Astorga) chegaba a Lucus Augusta (Lugo), ambos centros urbanos de referencia do noroeste de Hispania. A guía do monxe alemán, Hermann Künig, escrita no 1495, recomendou o itinerario do vello roteiro romano para chegar a Compostela, o cal danos unha idea do uso que todavía estes camiños romanos tiñan na Idade Media. Sin duda, a conexión entre as vías romanas e as vías de peregrinación para chegar a Compostela foron claves no periodo de transición entre o Imperio Romano de Occidente e o surximento da Idade Media, cuia principal característica foi a sustitución ou integración dos cultos pagáns polos cristiáns. Esa integración vese reflexada nos propios camiños, antes utilizados polas tropas romanas e agora polos peregrinos e cabaleiros protectores de camiñantes. A vía avanzaba por unha das sendas máis transitadas; e ademáis permitía coñecer Lugo; cidade que marabillou ao monxe alemán pola súa calidade construtiva, herdanza da romanidade impulsora da cristiandade en Galicia.
Moitos peregrinos paraban neste mosteiro para visitar a imaxe da Virxe das Abarcas e a reliquia do “Lignum Crucis” traída polos monxes dende terras lonxanas, famosos ambos polas suás dotes curativas. Resulta tanxible (que pode ser percibido pero tamén tocado) este valor sagrado do lugar onde se asenta, e incluso dos animais que o habitan, como se todo o que aquí atopamos nos fixera viaxar no tempo e no espacio hacia un lugar no que máis ben estes conceptos se diluen ou desaparecen.
Imaxe da virxe das Abarcas
Algúns estudiosos afirman que xa esta ubicación sagrada existía no século X, pois segundo constaría nun documento do ano 922 pedíase ao abade Berila de Penamaior a restauración do mosteiro de Samos, totalmente abandonado e en ruína. Para cumprir con esta misión, o abade enviou a dezaseis monxes. Outras fontes, en cambio, sitúan a fundación do edificio no século XII, cando uns monxes benedictinos, vindos da veciña comarca do Bierzo, comezaron a levantar o actual templo. Pode que ambas versións señan certas, de xeito que a construción do século XII fora feita sobre as ruinas do templo anterior.
En 1118 o mosteiro estaba baixo a dirección de Santa María de Carracedo, que á súa vez dependen da abadía de Citeaux na Borgoña. É grazas a esta dependencia, que en 1225 recibe a condición de abadía baixo a norma do Cister. En 1505 só vivían na abadía 4 ou 5 monxes e foi anexionada á Congregación de Castela, pasando a depender de San Salvador de Salamanca. Esta situación debilitou aínda máis á comunidade, que en 1836 abandonou o edificio por culpa da desamortización de Mendizábal. As dependencias monásticas foron adquiridas para usos privados, que as desfiguraron por completo e non tiveron ningún tipo de mantemento. A iglesia, en cambio, seguiu funcionando como parroquia, o que permitiu a súa conservación. Ainda que hoxe, tamén este uso desaparece.
A Orde do Cister, no seu anhelo por recuperar a pureza da regra de San Benito, deu máis relevancia ás representacións xeométricas e de motivos vexetais, cun marcado carácter anicónico, que buscaba a sobriedade e o rexeitamento ao luxo. Esta corrente estética eliminou imaxes, esculturas figurativas e cores vivas dos mosteiros, buscando a meditación máis pura nunha contorna de xeometría, luz e natureza. Pero isto non debe levarnos a pensar que os motivos naturais fosen puramente ornamentais, pola contra estaban cargados de simbolismo. Os monxes eran expertos agricultores e silvicultores. O valor do traballo manual (ora et labora) levou aos canteiros cistercienses a labrar delicados motivos vexetais que reflectían a súa profunda conexión coa contorna natural. A vexetación tallada e a natureza domesticada nos claustros simbolizaban a pureza da alma, o hortus conclusus como símbolo da purificación da alma, virxindade que, cando é verdadeira, vólvese infinitamente fecunda. Baleiro, non como carencia, senón como camiño á plenitude, frondosidade da alma en conexión con Deus. Motivos recorrentes foron as follas de acanto, as palmetas, os roleos, os motivos florais, entrelacerías, a vide, as follas de auga.
Pero algo que parece definir particularmente a esencia deste templo é a conciliación de elementos de diferentes procedencias e diferentes épocas, recolocados ou reciclados á maneira dun singular collage construido no tempo. Técnica, a do collage, máis propia das artes plásticas e a cultura moderna, polo que en certa medida, parece ter acadado unha particular forma de resistencia e adaptación, para sobrevivir sen renunciar á beleza e a autenticidade da que, a todas luces, bebeu nas súas orixes.
Dentro desta diversidade de formas e tempos conxugados nun mesmo espazo, hai igualmente neste templo unha esencia sagrada que consegue agromar do conxunto, confiríndolle a todo él unha pegada imborrable de unidade e harmonía.
SIMBOLISMO
Como a propia etimoloxía da palabra indica, derivada do verbo σύμβολον (symbolon), fórmase da raíz sym, que quere dicir ‘con’, ‘xunto’ ou ‘unido’, e de ballein, que quere dicir ‘lanzar’. Por tanto, nun sentido etimolóxico un símbolo é aquilo que se lanza para unir, ou volver a unir (reunir, religar). Sería o contrario da voz grega διαβάλλειν (diaballein) que significa lanzar ou disparar a través ou entre, separar, desunir, atacar, e dela procede a palabra "diablo", en galego diaño.
Aproveitando a orixe medieval deste cenobio, ímonos ocupar da simboloxía presente nalgúns dos seus elementos arquitectónicos, pois no período medieval como tamén na Antigüedade, ningún elemento era casual, arbitrario ou con funcións decorativas, todos os elementos constructivos do templo, a orientación, a disposición, etc estaban ao servicio dunha cosmovisión rica e complexa coa que poder transcender hacia visións máis elevadas da realidade.
Rosetón
Rosetón do muro norte do convento de Penamaior
Comenzamos con este rosetón que, de todo o conxunto é o que máis rápidamente atrae as nosas miradas. As cabeciñas humanas esculpidas no bocel de pedra máis exterior parecen recordarnos o grado de existencia cósmica no que nos atopamos. O círculo é considerado unha figura perfecta xa que todos os puntos da circunferencia están á mesma distancia do centro. O círculo é a manifestación da substancia, é unha das imaxes básicas do coñecemento simbólico, xa que todo na vida e no mundo tende a realizar este movemento. En forma de círculos expándense as radiacións de enerxía, e eses remuíños ou espirais conforman as estruturas de ceo e terra, observables na natureza por todas partes. O círculo representa o ceo, o cadrado a terra. Círculos e espirais son símbolos primordiais, e atopámolos dende moi antigo en épocas prehistóricas, anteriores á escritura e á historia. Están relacionados co centro inmutable, o eixo a partir do cal xira o mundo e os sus ciclos, e por iso mesmo tamén co tempo, o constante desenvolvemento do que nace e morre, aparece e desaparece. Son imaxes da realidade, dos niveis da cosmogonía, a ontoloxía e a metafísica, tempo e eternidade plasmados nunha sola imaxe.
Petróglifo en O Pando, un dos gravados rupestres atopado polo colectivo Patrimonio dos Ancares, a 1.300 metros de altitude, nos montes do Teso do Acevedo e Pico da Legua, na parroquia de O Pando.
Petróglifo coñecido como "Labirinto de Mogor" (na provincia de Pontevedra). Un dos gravados rupestres máis reproducidos e analizados de toda Galicia.
O centro é o símbolo por excelencia, é a orixe, o punto de partida e o lugar de retorno. Conecta os mundos e ponos en relación. É a imaxe da unidade primordial, o centro é xenerador de movimento, pero él non se move, fai que todo xire. No rosetón de Penamaior vemos como, a partir do centro irrádianse as 4 direccións no espazo, xunto con todo o simbolismo asociado a este número, pois 4 son os puntos cardinais, ou as 4 estacións do ano, ou tamén as 4 idades do home, ou os 4 ríos que brotan da fonte do xardín do Edén, e que según a tradición, deles naceron con igual nome os que fluén pola terra enteira. O circunpunto que irradia a partir do centro cara á manifestación das cousas, pode irradiar en 4, 6, 8, 12 ou mesmo 24 divisións. Todos os rosetóns que vemos en iglesias e catedrais fan referencia a esta comprensión cósmica a partir do centro. Esta irradiación lévanos directamente ao simbolismo propio da roda, que é por excelencia a expresión do movemento e a multiplicidade, ao mesmo tempo que o é da inmobilidade orixinal e o centro inmutable. É probablemente o símbolo que máis nos conecte co resto de culturas do planeta, pois está presente na maioria delas.
Neste calendario medieval a roda zodiacal xira en torno aos meses,
os meses entorno aos ceos, e no centro a terra.
Nesta outra, o Cristo simbolízase coma o Sol, a luz do mundo no centro, entorno a él
a roda do zodiaco, e nas 4 esquinas as 4 estacións.
Rosetón da catedral de León
Xerarquía anxélica. Hildegard von Bingen.
Visión sexta do libro de Scivias. Códice de Wiesbaden. Facsímil de 1927.
A roda do dharma é un gráfico no que se condensan os
ensinos fundamentais do budismo.
Roda da vida no budismo tibetano
Pedra do Sol ou Calendario Azteca, con inscripcións
alusivas á cosmogonía mexica e os cultos solares
A representación da roda co seu punto central visible foi tomada como a do sol, por numerosos pobos. De feito, o percorrido do sol é representado por un carro (solar) coas súas correspondentes rodas como son os carros habituais. Este simbolismo central da roda vémolo en Galicia moi facilmente no caso da roda do muiño, eixo central a partir do cal surxiu o desenvolvemento de toda unha tradición musical e bailarina. Os campesiños levaban o seu gran para moer aos ríos e, mentres o mecanismo funcionaba, reuníanse para socializar. O son: o repiqueteo da auga e o compás das pedras de moer inspiraron o ritmo da muiñeira, o baile e o son das pandeiretas e gaitas. Sábese que os muíños mecánicos, que empregana forza da auga, xa eran usados en Asia Menor desde polo menos os séculos II-I a. C. e de feito chegaron a empregarse tamén no mundo romano. Con todo, as primeiras noticias da súa presenza no territorio galaico son da Idade Media, aproximadamente a partir do século X e trátase de enxeños vinculados aos mosteiros, impulsores de grandes avances tecnolóxicos no mundo rural galego.
Antigo muiño, frente ao Mosteiro de Penamaior
Portada e tímpano
O mesmo simbolismo do que falamos anteriormente referido ao círculo como símbolo do ceo atopámolo agora reuníndose co mundo terrenal, simbolizado polo cadrado ou o rectángulo. O arco de medio punto é unha das características constructivas propias do Románico, vémolo a miudo desplegando arquivoltas sustentadas sobre capiteis de columnas, que como os troncos das árbores, asentan as suas raices na terra. As portadas da arte Románica condensan gran parte do interese artístico das fachadas nas que se integran. Están todas elas dispostas para invocar a un encontro entre o celestial e o terrenal, necesario para abrirse ao lugar sagrado que representa o templo. Tanto con medios que permitan un maior despliegue artístico e constructivo como con medios máis humildes, (como é este caso) o significado é o mesmo. Para entrar ao recinto sagrado é necesario un certo recollimento ao que estas portadas invitan.
No tímpano, ese espazo que xurde do encontro entre o ceo e a terra parecen atoparse tamén a simbiose propia do Románico entre arquitectura e escultura. Estes espazos foron utilizados para o despliegue iconográfico propio do simbolismo cristiano. Representáronse, pois, escenas de contido espiritual derivadas dos textos, as lendas e a literatura cristiana. Podemos dicir que case toda a arte esculpida, tallada ou pintada no Románico tiña unha relación direta co texto sagrado, pero ademáis o templo románico estaba pensado como unha unidade integral da que participaban todas as artes. Os símbolos invitaban a unha relación fluida e dinámica entre as diferentes linguaxes, dende a escultura, a pintura, a arquitectura ata a danza e o folclore, pois tamén o folclore tivo a súa orixe na tradición sagrada, recollida oralmente ou por escrito.
Observamos no tímpano de Penamaior unha curiosa figuración realizada coa técnica da talla en reserva e no que R. Sanchez Ameijeiras recoñeceu unha versión figurada da Lenda do Cabaleiro do León, según a tradición, posta por escrito por Chrétien de Troyes na súa obra Le chevalier au lion cara o 1171-1181. Neste relato cóntase como Yvain, un dos cabaleiros do rei Arturo decide dirixirse cara á fonte máxica que desata as tormentas, para vingar ao seu primo Calogrenant que fora asasinado polo cabaleiro que defendía a fonte. Unha vez alí, vénceo e casa coa súa viúva, Laudine, converténdose desde entón en defensor da fonte. Cando o rei Arturo e os seus cabaleiros chegan desencadéase un novo combate, esta vez entre Yvain e o senescal do rei, Keu, que é vencido. Tras presentar o cabalo deste ao rei como proba da súa vitoria revela a súa identidade ao grupo e deixa o lugar máxico xunto co seu antigo compañeiro Gauwain co que correrá, desde entón, diversas aventuras. Durante unha delas, no bosque, escoita uns queixumes e atópase cun león que loita cunha serpe que cospe lume pola boca. Yvain mata á serpe e para liberar ao león ten que cortar parte da súa cola. Con todo, o león, agradecido, acompañarao e axudará nas súas aventuras posteriores polo que Yvain acabará sendo coñecido como “O cabaleiro do León”.
Desta forma, e segundo a autora, no tímpano de Penamaior o círculo central con ondulacións rexistradas non sería outra cousa que a fonte máxica que desencadena as tormentas e que, seguindo o relato, represéntase baixo unha árbore na que se pousan os paxaros e sobre unha lápida cor esmeralda na súa base, elemento este último que no tímpano sería o cadrado que aparece na parte esquerda. Ao seu lado, o cabaleiro que, lanza en man, cabalga a súa montura seguida doutra baleira sería Yvain co cabalo do senescal Keu. O episodio do león agradecido estaría representado, pola súa banda, na zona dereita e de forma sintética pola figura do león coa cola partida que ocupa o espazo sobre a inscrición.
"Yvain rescata ao león", miniatura de Garrett MS. Non. 125 (ca. 1295)
gardado na División de Manuscritos, Departamento de Libros Raros e
Coleccións Especiais, Biblioteca da Universidade de Princeton
A situación estratéxica desta igrexa, situada nunha das ramificacións do camiño de Santiago, e moi próxima ao santuario de Santa María a Real de O Cebreiro onde, segundo a lenda, conservaríase a ansiada copa da que trata o ciclo artúrico, non resulta difícil tampouco relacionala co vínculo que a orde do Císter tivo cos templarios, e a súa conexión coas lendas do ciclo artúrico. Os templarios constrúen, nun período de 150 anos nesta época en Europa máis de 80 catedrais sobre a base dun principio clave: que estaban dedicadas a María, o principio feminino, que é tamén o Graal. Nese sentido, a orde cisterciense atopou en Galicia un territorio que conecta moi ben con ese simbolismo, os mosteiros desta orde buscaban lugares silenciosos, con abundantes bosques que lles procurasen madeira, illados e próximos a ríos cos que regar os seus hortos e con canteiras das que obter a pedra necesaria para construír os seus edificios. A orde cisterciense desempeñou un papel protagonista na historia relixiosa do século XII. Como restauración da regra benedictina, esta orde promove o ascetismo, o traballo manual e o rigor litúrxico e, ademais da función social que ocupou ata a Revolución francesa, a orde exerceu unha influencia importante nos ámbitos intelectual ou económico, así como no ámbito das artes e da espiritualidade.
Parémonos agora a falar do rico simbolismo que esconden as lendas do ciclo artúrico e o Santo Graal.
Os inicios do ciclo artúrico teñen a súa orixe fundamental nunha lenda segundo a cal a copa que usou Cristo na última cea, onde tivo lugar a transustanciación do viño en sangue, é a mesma que José de Arimatea utiliza para recoller o sangue e a auga de Cristo (o sangue vivifica e a auga purifica), que brotan da súa ferida tras ser lesionado pola lanza de Longuinos, cando é crucificado. Esta copa sería transportada por José de Arimatea a Gran Bretaña, de onde resultaría o encontro coa tradición celta e druídica propia desas terras. Non é casual que gran parte do valor desta tradición estivese asentado no símbolo da copa (para todas as tradicións antigas a copa xoga un papel moi importante,o caldeiro, a crátera para os gregos... ), que eles asociaron particularmente á soberanía. Ademáis, esta copa é tamén o principio feminino, é alí onde se verte o sangue orixinario, é o símbolo do feminino que traslada o sangue, esa será a derivación francesa desta tradición británica, con María Magdalena como símbolo fundamental da portadora do sangue real (sang royal). É así como esta tradición deriva, no sur de Francia, na construción de numerosas igrexas dedicadas a María Magdalena, e onde Chretien de Troyes, mediante a escritura, fai cristalizar toda unha longa tradición oral herdada de tradicións arcaicas celtas e indoeuropeas. O núcleo da lenda artúrica procede das tradicións orais dos pobos celtas das illas británicas, especialmente de Gales e Bretaña. No cristianismo, moitas destas historias atoparon unha maneira de perpetuarse, pois a propia tradición celta prohibía a trasmisión escrita. Os mitos celtas comparten raíces con outras tradicións euroasiáticas, nas que aparece a soberanía da terra. En moitas culturas indoeuropeas, o rei debe "casar" metaforicamente coa terra. No ciclo artúrico, isto maniféstase cando Arturo debe probar que é digno de reinar, relacionándose directamente coa Dama do Lago. A importancia do simbolismo feminino estará tamén moi presente na orde do Císter, que dedicaría case todas as súas construcións á María, e que tivo no Cantar dos Cantares a súa lectura máis estudiada e analizada.
Un dos tapices que compoñen a serie realizada por
William Morris no século XIX coa lenda do Santo Graal
O simbolismo do Graal ten unha conexión co principio femenino do vacío, por iso o Graal non se atopa, pois iso sería como acabar con el, o Graal búscase, pois a igual que o misterio, canto máis se afasta, máis significado ten. Por tanto, o simbolismo do Graal está en conexión directa coa pregunta, a que non é capaz de formular Perceval na súa primeira visita ao Rei Pe(s)cador, pero que finalmente formula na súa segunda visita, e tan só con pronunciala o rei rexuvenece e con él todo o seu reino. A pregunta necesaria e correcta non é só que leve implícita a súa resposta, senón que o feito de ser capaces de expola fará que despregue todo o seu potencial de transformación. Sobre nós, sobre o mundo. Segundo nos di René Guénon, en todas as tradicións faise alusión a algo que, a partir de certa época, perdeuse ou quedou ocultado, por exemplo o Soma dos hindús ou o Haoma dos persas, a “bebida de inmortalidade” que, precisamente ten unha relación moi directa co Graal, xa que este, segundo se dí, é a copa sacra que contivo o sangue de Cristo, a cal é tamén “bebida de inmortalidade”. Entre os xudeus, o que se perdeu é a pronuncia do gran Nome divino; pero a idea fundamental é sempre a mesma. Fálase tamén en referencia ao simbolismo dos “Cabaleiros da Mesa Redonda”, que ésta sería a terceira das mesas nas que o Graal “aparece”, pois o Graal non se atopa, o Graal aparece. A primeira desas mesas sería a da última cea, a segunda a mesa de José de Arimatea e a terceira a dos Cabaleiros, tampouco é casual que sexa redonda, pois xa falamos do simbolismo do círculo e a referencia aos elementos cósmicos e a unha mirada do mundo cíclico no que todos teñen unha participación.
Tabula Smaragdina
Alquimistas medievais e modernos asociaron a Táboa de Esmeralda
coa creación da pedra filosofal e a produción de ouro.
Profundando na significación tan rica do Graal dise da súa orixe que esta copa sería tallada polos anxos a partir dunha esmeralda caída da fronte de Lucifer no momento da súa caída. E é tamén nunhas pedras de esmeralda onde se garda o coñecemento pre-diluviano herdado de Adán, para preservalo do diluvio, e a destrución acaecida na terra tras a caída dos anxos. Só Thot (ou Enoc, Hermes, Mercurio, Idris), no seu regreso a esa dimensión, puido recuperar o libro. O cal entraría en conexión directa co dobre significado da palabra Graal, que é á vez unha copa (grasale) e un libro (gradale ou graduale). Así nolo explica René Guénon:
o Graal representa ao mesmo tempo dúas cousas que están estreitamente unidas entre si; a que posúe integralmente a «tradición primordial», que se elevou ao grao de coñecemento efectivo que implica esencialmente esta posesión, é en efecto, dese modo, reintegrado na plenitude dese «estado primordial». Con estas dúas cousas, «estado primordial» e «tradición primordial», relaciónase o doble sentido que está inherente á mesma palabra Graal, pois por unha destas asimilacións verbais que a miúdo xogan no simbolismo un papel nada desdeñable, e que ademais teñen razóns moito máis profundas do que a primeira vista un imaxinaríase, o Graal é á vez unha copa (grasale) e un libro (gradale ou graduale); este último aspecto designa abertamente a tradición, mentres que a outra se refire máis directamente ao estado mesmo.
E volvendo ao tímpano que nos trouxo ata quí, vemos tamén aquí representada esa pedra, ou lápida que no libro se describe como de cor esmeralda. Non é casual que se sitúe xunto a árbore que cubre a fonte máxica, pois todos eles son símbolos que aluden ao Paraíso terreal ou Xardín do Edén, ao cal o diluvio non puido alcanzar, morada de Enoc, e a Terra dos Santos, centro supremo, primordial e inmutable, do que emerxen os ciclos e o movemento propio do mundo da dualidade ao que nos arroxa esa caída que trae consigo a pérdida, o enigma e a fragmentación. Un enigma que, por outra banda, condúcenos tamén a Edipo, pois ambos deben formular unha pregunta, clave para poder avanzar, nos dous casos hai unha ferida que impide camiñar, o reino do rei Pescador está tullido, non pode avanzar, así como tamén Edipo ten unha ferida nos pés.
O león, a árbore, a lanza do cabaleiro, todos eles son símbolos que nos darían para seguir profundizando de largo, pero quero facer especial referencia ao da fonte, xa que tamén xunto a esta igrexa, hai unha fonte, tan necesaria para o propio asentamento do mosteiro. Acerca da fonte, o Diccionario de símbolos e temas misteriosos de Federico González Frías dinos o seguinte:
A fonte é unha representación da orixe das augas e ao mesmo tempo un lugar para que o ser humano poida saciar a súa sede. Esta sede para algunhas Tradicións é o Coñecemento metafísico e fálase por iso dunha peregrinación ás fontes, que dito doutro xeito é á esencia das cousas, ao que estas son na súa orixe, aínda que permanezan ocultas, como se aprecia na simple observación do movemento dun río. Igualmente simboliza os fluxos femininos, e a expresión obstétrica "romper a fonte" ou "romper augas" denota a causa inmediata do nacemento do ser. O simbolismo da fonte de auga viva dáse na descrición do manancial que xorde no centro do xardín do Paraíso terreal que forma logo catro ríos que corren cara ás catro direccións do espazo. As construcións que teñen por centro un patio cunha fonte no seu medio, están a simbolizar estas augas de Coñecemento liberadoras. A sacralidad dos mananciais é universal e teñen en moitos casos a propiedade de curar as feridas dos guerreiros ou de acougar a sede de Coñecemento dos sabios. Tamén outros pobos consideran que esta auga é a fonte de inspiración da poesía e a profecía. O manancial arquetípico é a fonte de todo Coñecemento e vida.
